|
|
 |
 Elstu sagnir um Geysissvęšiš eru frį įrinu 1294 žegar miklir jaršskjįlftar gengu yfir Sušurland og miklar breytingar uršu į hverasvęšinu ķ Haukadal. Sagt var aš žį hefšu "hverir miklir" komiš upp, sem tališ er aš bendi til žess aš žeir hafi fariš aš gjósa. Nęstu aldirnar eykst fręgš svęšisins og žį einkum Geysis sjįlfs sem var mikiš undur, enda eru goshverir ekki žekktir ķ Evrópu utan Ķslands. Nęstu aldirnar jókst virkni hverasvęšisins ķ jaršskjįlftum og einkum hinna stóru Sušurlandsskjįlfta, sem koma į um 100 įra fresti.
Jaršhitasvęšiš sem kennt er viš Geysi er hįhitasvęši, en slķk svęši eru tengd virkri eldvirkni innan eldgosabeltanna. Reyndar er Geysissvęšiš eitt hiš minnsta į landinu og žekur ašeins um 3 km2 į yfirborši. Žaš er į jašri vestara gosbeltisins og ekki hefur gosiš innan svęšisins sķšustu 10.000 įrin, ólķkt žvķ sem er į flestum öšrum slķkum svęšum. Meš rannsóknum į efnafręši hveravatnsins hefur veriš reiknaš śt aš hiti ķ jaršhitakerfinu į yfir 1 km dżpi, er um 240°C.
Hverirnir viš Geysi eru af żmsum geršum. Geysir og hverirnir vestan hans og sunnan eru vatnshverir, ž.e. frį žeim rennur heitt vatn komiš af miklu dżpi. Hitastigiš er allt aš 100°C og žvķ sjóša sumir hverirnir - ef suša veršur nešan yfirboršs gjósa žeir. Frį hverum noršan viš Geysi rennur ekki vatn, heldur kemur ašeins upp gufa og nefnast slķkir hverir gufuhverir. Viš gufuaugun mį sums stašar sjį litlar gular skellur sem eru brennisteinn. Syšst į svęšinu eru svonefndir Žykkvuhverir, sem eru leirhverir. Leirhverir eru raunar gufuhverir žar sem gufa er aš sjóša gegnum yfirboršsvatn eša grunnvatn og geta žeir breyst ķ gufuhveri ķ žurrkatķš. Leirhverir eru oft um 70-80°C heitir, en geta veriš ansi varasamir žvķ holrśm geta myndast kringum žį. Goshverir eru einn flokkurinn enn, en slķkir hverir eru mjög sjaldgęfir og finnast t.d. ekki ķ Evrópu utan Ķslands. Žaš er įstęšan fyrir žvķ aš öldum saman voru gjósandi hverir ašeins žekktir į Ķslandi og komu feršamenn vķša aš til žess eins aš skoša žį.
Goshverir gjósa vegna žess aš vatniš sem rennur upp śr jöršinni nęr sušumarki įšur en žaš kemst til yfirboršs. Sušan veršur til žess aš vatniš breytist ķ gufu, sem ženst snöggt śt og žeytir vatninu sem er ofar ķ rįsinni langt ķ loft upp. Į um 23 m dżpi ķ Geysi er vatniš 120°C heitt. Žaš er žar ķ jafnvęgi, žvķ vatniš sem ofar er heldur sušunni nišri. Į um 16 m dżpi nęr vatniš stundum aš fara yfir sušumark og žaš sést sem ólga į yfirborši hversins. Ólgan getur vaxiš svo mikiš aš vatnssślan ķ efri hluta gosrįsarinnar lyftist upp og žį veršur eins konar kešjuverkun nešar ķ pķpunni, viš žrżstiléttinn sżšur vatniš nešar og nešar og žeytir vatninu sem er efst ķ pķpunni hįtt ķ loft upp. Žegar vatninu efst ķ pķpunni hefur veriš žeytt ķ burt breytist gosiš śr vatnsgosi ķ gufugos meš višeigandi hįvaša og blęstri. Vatnsgosiš stendur fįeinar mķnśtur en gufugosiš allt aš 10 mķnśtur eša lengur og deyr smįm saman śt. Žį hefur vatn sošiš langt nišur ķ bergiš og tekur um 8-10 klst aš fylla hverinn į nż.
Ķ jaršskjįlftunum 17. og 21. jśnķ 2000 byrjaši Geysir aftur aš gjósa. Hann hefur gosiš nęr daglega og stundum oft į dag, en hefur žó ekki nįš fullri reisn. Gosin eru žannig aš ólga byrjar ķ hvernum og hann byrjar stuttu sķšar aš skvetta vatni upp ķ 8-10 m hęš, en nęr ekki aš losa sig viš nęgilegt vatn til aš suša nįi nišur gospķpuna. Gosin enda žvķ ekki ķ gufugosi heldur dettur sušan nišur, ašallega vegna žess aš vatniš sem žeytist upp ķ loftiš kólnar og dettur aftur nišur ķ hverinn og kęlir vatniš sem žar er. Strokkur gżs į um 8 mķnśtna fresti og hefur haldiš uppi fręgš svęšisins frį įrinu 1963, en žį var gospķpa hans hreinsuš. Strokkur myndašist ķ jaršskjįlfta įriš 1789 og var virkur fram til 1896 žegar aftur komu jaršskjįlftar sem lokušu fyrir vatnsrįsir til hans. Įšur en hverinn var hreinsašur voru um 2 m nišur į vatnsboršiš ķ pķpunni.
Ašrir goshverir eru Sóši, Smišur, Fata, Óžerrishola, Litili Geysir og Litli Strokkur. Žessir hverir gjósa ef sįpa er sett ķ žį, en annars gjósa žeir yfirleitt ekki. Ķ jaršskjįlftunum 17. og 21. jśnķ 2000 varš mikil breyting į hverasvęšinu viš Geysi.
Žį fóru hverirnir Konungshver og Blesi aš sjóša hressilega og nįši sušan ķ Konungshver 0,5-1 m hęš og mį žvķ segja aš hann hafi gosiš. Óžerrishola og Fata fóru lķka aš gjósa og var ekki óvenjulegt aš Fata gysi einu sinni į dag śt įriš 2000, en Óžerrishola nokkru sjaldnar. Ašrar breytingar į svęšinu voru aš nokkrir nżir hverir komu upp og vatnsmagn ķ hverunum jókst. Greinilegastar breytingar uršu viš Geysi sjįlfan, en vatnsrennsli śr honum jókst śr 1.8 l/s (lķtra į sekśndu) ķ um 3 l/s. Gosin ķ Geysi voru fyrr į öldum mikil undur og voru margar tilgįtur um hvers vegna žau uršu. Fyrri hugmyndir voru aš nešanjaršar vęru stórar hvelfingar žar sem gufa safnašist fyrir og gos uršu žegar hśn slapp śt. Žżskur efnafręšingur, Robert Bunsen aš nafni, kom til Ķslands įriš 1846 og rannsakaši hverina. Hann var manna fyrstur til aš įtta sig į žvķ aš gosin uršu vegna žess aš vatniš ķ gosrįsinni yfirhitnaši og viš žaš varš sprengisuša.
Eitt af žvķ sem gerir Geysisvęšiš fallegt eru hveraśtfellingarnar sem eru į svęšinu. Žęr stafa af žvķ aš žegar hveravatniš rennur ķ rįsum langt nišri ķ jöršinni leysir vatniš upp żmis efni śr berginu sem žaš rennur um. Mest er magniš af kķsli (SiO2) sem fellur śt śr vatninu žegar žaš kólnar og myndar hverahrśšur. Ķ gömlum fjöllum mį sjį žessar fornu hverarįsir sem hvķtar ęšar sem fléttast um bergiš. Hverahrśšriš er viškvęmt og žótt žaš myndist aftur žį er full įstęša til aš ganga vel og snyrtilega um svęšiš og lįta hverahrśšriš ķ friši.
Dr. Helgi Torfason,
jaršfręšingur viš Nįttśrufręšistofnun Ķslands. |
|
|
|
